Funda Duran

 

I. GiriÅŸ

İmha işlemi, ilaç firmaları tarafından genellikle üretilen veya ithal edilen ilaçların yada bu ilaçların üretiminde kullanılan hammaddelerin son kullanım süresinin dolması sebebiyle kullanım ve satışının imkansız hale gelmesi sonucunda ortaya çıkmaktadır. Makalemizin konusunu, kullanım süresi dolması nedeniyle imha edilmek istenen ilaçların vergi mevzuatı karşısındaki durumunun incelenmesi oluşturmaktadır.

II. Miadı dolan ilaçların imha prosedürü

Vergi Usul Kanunu’nun 278. maddesinde; yangın, deprem ve su basması gibi afetler yüzünden veya bozulmak, çürümek, kırılmak, çatlamak, paslanmak, gibi haller neticesinde iktisadi kıymetlerinde önemli bir azalış vaki olan emtia ile maliyetlerin hesaplanması mutad olmayan hurdalar ve döküntüler, üstüpü, deÅŸe ve ıskartalar emsal bedel ile deÄŸerleneceÄŸi hükme baÄŸlanmıştır.

Aynı Kanun’un 267. maddesinde ise emsal bedel, gerçek bedeli belli olmayan veya bilinmeyen veyahut doÄŸru olarak tespit edilemeyen bir malın, deÄŸerleme gününde satılması halinde emsaline nazaran haiz olacağı deÄŸer olarak tanımlanmıştır. Emsal bedelin nasıl hesaplanacağı Vergi Usul Kanunu’nun 267. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiÅŸ olup, söz konusu madde uyarınca emsal bedel sıra ile aÅŸağıdaki esaslara göre tespit edilecektir.

Ortalama fiyat esası

Aynı cins ve nevideki mallardan sıra ile deÄŸerlemenin yapılacağı ayda veya bir evvelki veya bir daha evvelki aylarda satış yapılmışsa, emsal bedeli bu satışların miktar ve tutarına göre mükellef tarafından çıkarılacak olan “ortalama satış fiyatı” ile hesaplanır. Bu esasın uygulanabilmesi için, aylık satış miktarının emsal bedeli tayin olunacak her bir malın miktarına nazaran %25’ten az olmaması gerekmektedir.

Maliyet bedeli esası

Emsal bedeli belirlenecek malın, maliyet bedeli bilinir veya çıkarılması mümkün olursa, bu takdirde mükellef bu maliyet bedeline, toptan satışlar için %5, perakende satışlar için %10 ilave etmek suretiyle emsal bedelini belirler.

Takdir esası

Yukarıda sayılı esaslara göre belli edilemeyen emsal bedelleri ilgililerin müracaatı üzerine takdir komisyonunca takdir yolu ile belirlenir. Takdirler, maliyet bedeli ve piyasa değerleri araştırılmak ve kullanılmış mallar için yıpranma dereceleri ayrıca nazara alınmak suretiyle yapılır.

Bozulma, çürüme veya teknolojik olarak eskime gibi nedenlerle değeri düşen mallar yönünden %25 oranında bir satışın mevcut olmasının imkansızlığı, mümkün olsa bile kıymet kaybının her bir mal cinsinde farklı ölçüde oluşabilmesi gibi sebeplerle, ortalama fiyat esasının uygulanması pek mümkün olmamaktadır. Hasar gören malın değerleme günü olan bilanço günündeki değeri ile maliyetleri arasındaki ilişkinin hasar nedeniyle kopmuş olması dolayısıyla, maliyet bedeli esasının uygulanması da güçlük arzetmektedir. Dolayısıyla, değeri düşen mallara ilişkin emsal bedelin takdir esasına göre belirlenmesi gerekmektedir.

Çeşitli nedenlerle veya son kullanma tarihi geçtiği için kullanılamaz durumda olan, kamu sağlığı açısından zararlı hale gelen ve ekonomik değerini kaybeden tıbbi hammadde ve ilaçların imha edilmeleri için vergi dairelerine emsal bedel takdiri için müracaatta bulunulması gerekmektedir.

Yapılan müracaatlara istinaden, vergi daireleri emsal bedel takdiri için belirli işlemlerin yapılması ve bu işlemler sonucu düzenlenen tutanakların asılları ile birer suretinin komisyona ibraz edilmesi gerektiğini belirten bir yazı ile mükellefleri bilgilendirmektedir. Vergi dairesi, olayı takdir komisyonuna intikal ettirerek, kullanım süresi dolan ve imha edilecek olan ilaçların bedellerinin tespitini istemektedir. Takdir komisyonu ise kullanım süresi dolmuş ilaçların bedellerini tespit etmekte olup bedel tespitine ilişkin olarak takdir komisyonu bilirkişilerin görüşüne de başvurabilmektedir.

III. İmha prosedürünün kolaylaştırılması

İlaç firmalarının imha edilmesi gereken miadı dolmuş, satışa konu edilemeyecek ve insan sağlığını tehdit eden ilaç hammaddeleri ve ilaçları takdir komisyonuna başvurmadan imha etmesi durumunda, imha işlemi belgelense dahi, imha edilen mallara ilişkin bedelin kurum kazancının tespitinde gider olarak dikkate alınması ve bu malların alımı esnasında yüklenilen KDV tutarlarının indirim konusu yapılması mümkün olmayacaktır.

Halihazırda yürürlükte olan mevzuata göre, bir mükellefe ait takdir işleminin mükellefin bağlı olduğu vergi dairesinin bulunduğu il veya ilçedeki takdir komisyonunca yapılması gerekmektedir. Son zamanlarda verilen özelgelerde; özellik arz edebilecek bazı durumlarda takdir işleminin başka mahalde bulunan il takdir komisyonlarınca da yapılmasında herhangi bir sakınca bulunmadığı belirtilmektedir.

Bu durumda, farklı bölgelerde bulunan ve kıymetleri düşen sarf niteliğindeki malzemelerin emsal bedelleri, malzemelerin bulunduğu il veya ilçelerdeki takdir komisyonlarınca tespit edilebileceği gibi, malzemelerin bulunduğu il veya ilçelerdeki takdir komisyonlarınca emsal bedellerini belirleyici gerekli tespitler yapılarak, ilgili vergi dairesinin takdir işlemlerini yapmakta olan takdir komisyonuna veri olarak da gönderilebilecektir.

Konuyla ilgili olarak Maliye Bakanlığı son dönemlerde; son kullanım tarihi geçmiş veya bozuk olan ilaçlar ile katı atıkların takdir komisyonunca muayyen bir zamanda takdirinin mümkün olamayacağı hususu göz önüne alınarak, insan sağlığı açısından imha mecburiyeti bulunan bu tür kıymetlerin, ilgili Bakanlık yetkililerinin de yer aldığı bir komisyon nezdinde tutanakla tespit edilmek suretiyle imha işleminin yapılabileceği yönünde görüşler vermektedir. Ancak, bu işleme ilişkin tutanağın istendiğinde ibrazı şartıyla muhasebe kayıtlarına intikal ettirilmesinin mümkün bulunduğu da belirtilmektedir.

Örneğin 02.11.2007 tarih ve 21982 sayılı özelgede; miadı dolmuş, hasar görmüş, üretimden kalkmış ve insan sağlığını tehdit eden ilaçların takdir komisyonunca takdir edilecek emsal bedeli ile malların maliyet bedeli arasındaki tutarın stok maliyetlerinden indirilerek dönem hesabına gider yazılmasının mümkün olacağı belirtilmiştir. Bunun yanı sıra, söz konusu malların komisyon kararı ile emsal bedelinin 0 (sıfır) olarak tespit edilmesi ve imhasına karar verilmesi durumunda bu malların ilgili Bakanlık temsilcisinin de bulunacağı komisyon huzurunda tutanakla tespit edilmek suretiyle imha edilmesi ve istenildiğinde mükellef tarafından bu tutanakların ibrazı şartıyla muhasebe kayıtlarına intikal ettirilmesinin mümkün olacağı belirtilmiştir.

Mali Ä°darenin son zamanlarda vermekte olduÄŸu özelgelerde; anılan nedenlerle ellerinde miadı dolmuÅŸ ilaçları bulunan mükelleflerin imha iÅŸlemini gerçekleÅŸtirmeleri ve bu malların emsal bedelinin sıfır olarak belirlenmesi durumunda kurum kazancının tespitinde gider olarak dikkate alınabilmesi ve malların ediniminde yüklenilen KDV’lerin indirim konusu yapılabilmesi için takdir komisyonunun emsal bedel tespitinin ÅŸart koÅŸulmadığı görülmektedir.

İlaç şirketlerinin depolarında yer alan miadı dolmuş, hasar görmüş, üretimden kalkmış ve insan sağlığını tehdit eden ilaçları ivedi bir şekilde imha etmeleri gerekmektedir. Emsal bedel tespiti için takdir komisyonuna yapılan başvuruların sonuçlanması belirli bir müddet almaktadır. Takdir komisyonlarının miadı dolmuş bu ürünlerin çevreyi ve insan sağlığını tehdit ediyor olması ve firmaların ürerim süreçlerine verebileceği zararlar göz önünde bulundurulduğunda takdir komisyonu kararının sonuçlanmasını beklemeksizin ilgili imha işleminin yapılabiliyor olması ve imhaya konu ürünlere isabet eden maliyet bedelinin gider olarak dikkate alınabilmesi gerekmektedir.

Mükelleflere kolaylık sağlanması ve takdir komisyonlarının iş yükünün hafifletilmesi bakımından, malları yukarıda anılan nedenlerle imha edilmesi gereken mükelleflerin imha işlemlerinin daha da kolaylaştırılması gerektiğini düşünüyoruz.

Her ne kadar, Mali İdarenin son zamanlarda verdiği özelgelerde, takdir komisyonunun emsal bedel tespitini şart koşulmuyorsa da; firmaların uygulamalarına yön vermek adına konuyla ilgili özelge talebinde bulunmaları ve Vergi İdaresinden olumlu bir özelge alınması durumunda uygulamalarını bu yönde değiştirmeleri ileride doğabilecek sorunların önlenmesi adına önem arz etmektedir.

IV. Takdir komisyonu kararına istinaden imha edilen malzemelere iliÅŸkin yüklenilen KDV’nin düzeltilmesi

KDV Kanunu’nun 30. maddesinin 5228 sayılı Kanun’la deÄŸiÅŸik (c) bendinde, deprem ve sel felaketi ve Maliye Bakanlığının yangın sebebiyle mücbir sebep ilan ettiÄŸi yerlerdeki yangın sonucu zayi olanlar hariç olmak üzere zayi olan mallara ait KDV’nin, indirim konusu yapılamayacağı hükme baÄŸlanmıştır.

Bu ÅŸekilde zayi olan mallarla ilgili olarak yüklenilen vergilerin indirilmesi halinde ise indirilen vergilerin ilgili dönemde hesaplanan KDV’ye ilave edilmek suretiyle düzeltilmesi gerekmektedir.

Zayi olan mallarla ilgili olarak yüklenildiÄŸi halde henüz indirilmeyen ya da indirim konusu yapıldığı halde hesaplanan KDV’ye ilave edilmek suretiyle düzeltilen KDV’nin, Kanun’un 58. maddesine göre Gelir veya Kurumlar Vergisi Kanunları yönünden gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alınması ise mümkün bulunmaktadır.

Maliye Bakanlığı geçmiÅŸ senelerde kullanım süresi geçmesi nedeniyle imha edilen ilaçların zayi olan mal kapsamında deÄŸerlendirilmesinin mümkün olduÄŸu, dolayısıyla imha edilen ilaçların alış faturalarında gösterilen KDV’nin indirim konusu yapılamayacağı görüşünü savunmaktaydı.

Ancak, Maliye Bakanlığı’nın konuyla ilgili görüşünü yakın geçmiÅŸte vermiÅŸ olduÄŸu muktezalarla deÄŸiÅŸtirdiÄŸi görülmektedir. Buna göre kullanım süresi dolması sebebiyle bir komisyon nezaretinde imha edilen ilaçların zayi olan mallar kapsamında deÄŸerlendirilmesinin mümkün olmadığı ve dolayısıyla, imha edilen ilaçların veya bu ilaçların üretiminde kullanılan hammaddelerin alış faturalarında gösterilen katma deÄŸer vergisinin indirim konusu yapılmasının mümkün olacağı yönünde görüşler vermektedir.

Bakanlığın konuyla ilgili olarak vermiÅŸ olduÄŸu özelgelerin birinde “... 3065 sayılı Katma DeÄŸer Vergisi Kanunu’nun 30/c maddesinde, zayi olan malların alış vesikalarında gösterilen Katma DeÄŸer Vergisi’nin indirim konusu yapılamayacağı hükme baÄŸlanmıştır. Konuyla ilgili olarak yayımlanan 1 Seri No'lu KDV Genel TebliÄŸi'nin “VIII. Ä°ndirim” baÅŸlıklı B-3 bölümünde; “Katma deÄŸer vergisi sisteminde alış vesikalarında gösterilen verginin indirilmesi, bu malların satışı sırasında mala eklenen deÄŸerin vergilendirileceÄŸi düşüncesine dayanır. Ancak, zayi olan mallar için satış ve dolayısıyla yaratılan bir deÄŸer olmayacağından, bu mallara iliÅŸkin alış vesikalarında gösterilen verginin indirilmesi, zayi olan mallar üzerindeki vergi yükünü tamamen ortadan kaldıracaktır. Dolayısıyla, Kanunun 30/c maddesi uyarınca, zayi olan malların alış vesikalarında gösterilen katma deÄŸer vergisi mükellefin vergiye tabi iÅŸlemleri üzerinden hesaplanan katma deÄŸer vergisinden indirilemeyecektir” açıklamasına yer verilmiÅŸtir.

Buna göre, miadını doldurmuÅŸ, hasar görmüş, üretimden kalkmış, insan saÄŸlığını tehdit eden ve benzeri sebeplerle takdir komisyonu kararına istinaden zorunlu olarak bir komisyon nezaretinde imha edilen ilaçların zayi olan mallar kapsamında deÄŸerlendirilmesi mümkün bulunmadığından, imha edilen ilaçların alış faturalarında gösterilen katma deÄŸer vergisi indirim konusu yapılabilecektir.”

V. Sonuç

İlaç şirketlerinin depolarında yer alan miadı dolmuş, hasar görmüş, üretimden kalkmış ve insan sağlığını tehdit eden ilaçları ivedi bir şekilde imha etmeleri gerekmektedir. Emsal bedel tespiti için takdir komisyonuna yapılan başvuruların sonuçlanması belirli bir müddet almaktadır. Miadı dolmuş bu ürünlerin çevreyi ve insan sağlığını tehdit ediyor olması ve firmaların üretim süreçlerine verebileceği zararlar göz önünde bulundurulduğunda takdir komisyonu kararının sonuçlanmasını beklemeksizin ilgili imha işleminin yapılabiliyor olması ve imhaya konu ürünlere isabet eden maliyet bedelinin gider olarak dikkate alınabiliyor olması gerekmektedir.

İlaç firmalarının imha edilmesi gereken miadı dolmuş, satışa konu edilemeyecek ve insan sağlığını tehdit eden ilaç hammaddeleri ve ilaçların kısa sürede imhasının sonuçlandırılması ve takdir komisyonlarının iş yükünün hafifletilmesi bakımından imha prosedürünün daha da kolaylaştırılması gerektiği düşündeyiz.

Bu doğrultuda, ilaç şirketlerinin stoklarında bulunan ve miadı dolan ilaç ve hammaddelerin takdir komisyonu kararı beklenmeden imhasına imkan olup olmadığına dair özelge talebinde bulunularak işlemlerine yön vermeleri yerinde olacaktır.

 

Not: Makale vergigundem sitesinden alıntı yapılmıştır